Varoluşsal Kriz

Varoluşsal kriz tipik olarak "Neden buradayım?", "Hayatımın gerçek anlamı ne?", "Seçimlerim gerçekten özgür mü?" veya "Şimdiye kadar yaptıklarımın bir değeri var mı?" gibi derin sorgulamalarla kendini gösterir. Bu sorular dağınık görünse de belirli birkaç temel gerçeklik etrafında toplanır.

Gündelik yaşam çoğu zaman bu gerçekliklere fazla yaklaşmadan sürdürülür; rutinler, roller ve meşguliyetler onları arka planda tutar. Kriz, bu perdeyi tutan yapı bir yerinden çatladığında ortaya çıkar. Bir kayıp, bir hastalık teşhisi, bir ilişkinin bitişi ya da yalnızca yaşın getirdiği bir dönüm noktası, kişinin o güne dek sormadığı soruları aniden kaçınılmaz hâle getirir.

Bu sorular rahatsız edici ve hatta ürkütücü olabilir; ancak kendi başlarına bir hastalık belirtisi değildir. Varoluşsal kriz, kaçınılması gereken bir patoloji değil, farkındalığın arttığını gösteren bir işarettir. Logoterapinin kurucusu Viktor Frankl, kişinin yaşamında anlam bulamadığında hissettiği bu iç boşluğu "varoluşsal boşluk" olarak adlandırmış ve onu bir hastalık değil, modern insanın yaygın bir sıkıntısı olarak görmüştür.

Sıkıntının kaynağı çoğu zaman soruların kendisi değil, onlara verilen tepkidir. Kişi soruları bastırmaya çalıştıkça, sürekli meşgul kalarak, ani kararlarla ya da dikkatini dağıtan alışkanlıklarla onlardan uzaklaştıkça soru kaybolmaz; yalnızca daha kaygı verici bir biçimde geri döner. Boşluk hissi derinleşir, kararsızlık kronikleşir, ilişkilerde ve işte bir yabancılaşma başlar. Bu nedenle varoluşsal krizde amaç soruları susturmak değil, onlarla birlikte düşünülebilecek bir alan açmaktır.

Frankl'ın toplama kampı yıllarındaki gözlemlerinden damıttığı temel önerme şudur: insan koşullarını her zaman seçemez, ancak o koşullar karşısında alacağı tutumu seçme özgürlüğünü elinde tutar. Bu yaklaşımda anlam, soyut bir düşünceyle bulunacak hazır bir cevap değildir; üç yoldan kurulur. Bir işe, esere ya da amaca emek vermek; bir insanı sevmek, doğayı ve sanatı deneyimlemek; ve değiştirilemeyen bir acı karşısında alınan tutumla.

Frankl'ın sık vurguladığı tersine çevirme de buradan gelir: "Yaşamın anlamı nedir?" diye sormak yerine, yaşamın kişiye bu koşullarda ne sorduğunu düşünmek. Bu bakış, varoluşsal krizi çözülmesi gereken bir bilmece olmaktan çıkarıp verilecek bir yanıta dönüştürür.

Varoluşçu psikoterapinin çağdaş temsilcilerinden Irvin Yalom ise bu sorgulamaların dört nihai kaygı etrafında toplandığını öne sürer: ölüm, özgürlük, yalnızlık ve anlamsızlık. Ölümlülük bilinci yaşamın sonluluğuyla yüzleşmeyi gerektirir. Özgürlük, ilk bakışta rahatlatıcı görünse de hazır bir zemin bulunmadığını, kişinin kendi yaşamını kendi seçimleriyle kurmak zorunda olduğunu ve bu seçimlerin sorumluluğunu taşıdığını ima eder; kararsızlığın ve erteleme hâlinin altında sıklıkla bu yük vardır.

Yalnızlık, kişinin ne kadar sevilirse sevilsin kendi deneyiminde temelde tek başına olması anlamına gelir. Anlamsızlık ise hazır verili bir amacın bulunmamasıdır. Yalom'a göre bu dört gerçeklik bertaraf edilemez; ancak onlarla kurulan ilişki değişebilir ve asıl dönüşüm de burada gerçekleşir.

Sonluluğun farkına varmak zamanın nasıl harcandığını sorgulatır, özgürlüğün kabulü sorumluluğu üstlenmeyi getirir, yalnızlığın kabulü ise ilişkileri bir kaçış aracı olmaktan çıkarıp gerçek bir bağa dönüştürür. Sağlıklı biçimde işlendiğinde ve uygun destek alındığında bu süreç, daha otantik yaşam seçimlerine, derinleşmiş kişisel olgunluğa ve gerçek benlikle uyumlu yeni bir yaşam yoluna kapı aralar. Birçok kişi zorlu dönemi geride bıraktıktan sonra yaşamına daha bilinçli ve anlamlı bir bakışla döndüğünü ifade eder.

Öte yandan sorgulama umutsuzluğa dönüşmüş, boşluk hissi kalıcılaşmış ve kişi iş, ilişkiler ve günlük yaşamdaki işlevselliğini sürdüremiyorsa tablo depresyonla iç içe geçmiş olabilir. Böyle durumlarda profesyonel destek, krizi bastırmak için değil, onu anlamlı bir dönüşüme çevirebilecek güvenli bir zemin sağlamak için gereklidir.