Özgül Fobiler

Özgül fobi, belirli bir nesne ya da duruma karşı duyulan, gerçek tehlikeyle orantısız, yoğun ve süreklilik gösteren korkudur. Korkulan uyaranla karşılaşma hatta bazen yalnızca karşılaşma ihtimali neredeyse her seferinde ani bir kaygı tepkisi başlatır: çarpıntı, terleme, titreme, nefes darlığı, mide bulantısı, baş dönmesi ve kontrolü kaybetme hissi bu tabloda sık görülür. Kişi korkusunun abartılı olduğunun çoğu zaman farkındadır; ancak bu içgörü tepkiyi durdurmaya yetmez. Tanı için belirtilerin genellikle altı ay ve üzeri sürmesi, belirgin sıkıntı ya da işlevsellik kaybı yaratması beklenir. Özgül fobiler en yaygın kaygı bozuklukları arasında yer alır, sıklıkla çocukluk ya da ergenlik döneminde başlar ve kadınlarda daha sık görülür.

Beş alt tip tanımlanmıştır: hayvan tipi (köpek, örümcek, böcek, yılan), doğal çevre tipi (yükseklik, fırtına, derin su), kan-iğne-yaralanma tipi (kan görme, enjeksiyon, diş tedavisi ve tıbbi işlemler), durumsal tip (uçak yolculuğu, asansör, kapalı alan, tünel, köprü) ve diğer tipler (yüksek ses, boğulma ya da kusma korkusu). Kan-iğne-yaralanma tipi fizyolojik olarak diğerlerinden ayrılır: ilk uyarılmanın ardından tansiyon ve nabız düşer, bu da bayılmaya yol açabilir. Bu ayrım tedavi planını doğrudan etkilediği için değerlendirmede özellikle dikkate alınır.

Fobiyi zamanla ayakta tutan asıl mekanizma kaçınmadır. Korkulan durumdan uzak durmak ya da o durumu ancak "güvenlik davranışlarıyla" tolere etmek anlık bir rahatlama sağlar; ancak korkunun gerçekte sınanmasını engellediği için inanç olduğu gibi kalır, hatta güçlenir. Zamanla kaçınma alanı genişler: iş görüşmesine gidilemeyen bir asansör, ertelenen bir tetkik, iptal edilen bir tatil, dışında kalınan sosyal ortamlar. Bu daralma iş, okul ve ilişkilerdeki işlevselliği bozar, yaşam kalitesini düşürür. İyi haber şu ki özgül fobiler, psikoterapiye en iyi yanıt veren kaygı bozuklukları arasındadır; kademeli maruz bırakma temelli bilişsel davranışçı çalışma çoğu vakada göreli olarak kısa sürede belirgin ilerleme sağlar.